تنگه هرمز به عنوان حیاتیترین گلوگاه انرژی جهان، روزانه حدود یکپنجم نفت مصرفی جهان را منتقل میکند. بسته ماندن این مسیر استراتژیک میتواند تعادل بازارهای انرژی را بر هم بزند و اقتصاد بسیاری از کشورها را با شوک جدی روبهرو کند. در این گزارش تحلیلی، آسیبپذیرترین اقتصادها در برابر این سناریو معرفی میشوند.
چرا تنگه هرمز گلوگاه انرژی جهان محسوب میشود؟
تنگه هرمز میان ایران و عمان قرار دارد و خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میکند. بخش بزرگی از نفت تولیدی کشورهای صادرکننده مانند عربستان سعودی، عراق، امارات، کویت و قطر از همین مسیر به بازارهای جهانی میرسد. این تنگه در باریکترین نقطه تنها حدود ۳۳ کیلومتر عرض دارد و هرگونه تنش سیاسی یا نظامی در این منطقه میتواند جریان صادرات نفت و گاز را مختل کرده و قیمت جهانی نفت را با نوسان شدید مواجه کند.
معیارهای سنجش آسیبپذیری کشورها در برابر بسته شدن تنگه هرمز
برای شناسایی کشورهایی که در صورت بسته ماندن تنگه هرمز بیشترین آسیب را میبینند، چهار شاخص کلیدی در نظر گرفته میشود:
- وابستگی به واردات انرژی و تنوع مبادی تأمین: کشورهای وابسته با منابع محدود، آسیبپذیرتر هستند
- ذخایر استراتژیک انرژی و کشش تقاضای داخلی: وجود ذخایر و انعطافپذیری مصرف، تابآوری را افزایش میدهد
آسیا در خط مقدم؛ آسیبپذیرترین اقتصادها در شرق و جنوب
بخش بزرگی از نفت خلیج فارس به مقصد اقتصادهای آسیایی ارسال میشود. در صورت بسته ماندن تنگه هرمز، ژاپن و کره جنوبی از جمله آسیبپذیرترین اقتصادهای جهان هستند؛ این کشورها منابع انرژی محدودی دارند و بخش عمده نفت خام مورد نیاز خود را از خاورمیانه تأمین میکنند.
چین با وجود تنوع بیشتر در منابع واردات، همچنان وابستگی قابل توجهی به نفت خلیج فارس دارد. پکن در سالهای اخیر با سرمایهگذاری در خطوط لوله، افزایش ذخایر استراتژیک و واردات از روسیه و آفریقا، این ریسک را کاهش داده است. در جنوب آسیا نیز هند و پاکستان در معرض ریسک قابل توجهی قرار دارند؛ هند یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت جهان است و افزایش ناگهانی قیمت انرژی فشار زیادی بر بودجه دولت، هزینه سوخت و قیمت کالاهای اساسی وارد میکند.
اروپا؛ آسیب کمتر اما نه صفر
اروپا برخلاف شرق آسیا کاملاً وابسته به یک مسیر واحد برای واردات انرژی نیست، اما در صورت بسته ماندن تنگه هرمز، افزایش قیمت جهانی نفت میتواند هزینه تولید و حملونقل را در اروپا افزایش دهد. کشورهای ساحل مدیترانه مانند ایتالیا، اسپانیا و یونان به دلیل وابستگی پالایشگاههای خود به نفت خام سبک خاورمیانه، آسیبپذیرتر هستند. با این حال، وجود خط لولههای متنوع (نروژ، دریای شمال، آذربایجان) و زیرساخت گسترده LNG، تابآوری اروپا را نسبت به آسیا بالاتر برده است.
آمریکا و کانادا؛ اثرات غیرمستقیم از کانال قیمت جهانی
آمریکا و کانادا با تولید داخلی بالا، وابستگی مستقیم کمی به نفت خاورمیانه دارند. با این حال، در صورت بسته ماندن تنگه هرمز، این دو کشور عمدتاً از طریق افزایش قیمت جهانی انرژی و فشار تورمی متأثر میشوند. بخشی از پالایشگاههای آمریکا در سواحل خلیج مکزیک برای فرآوری نفتهای سنگین وارداتی از خاورمیانه طراحی شدهاند و اختلال در عرضه جهانی میتواند هزینه تأمین خوراک آنها را افزایش دهد.
تولیدکنندگان خلیج فارس؛ درآمدهای ارزی در معرض تهدید
کشورهای صادرکننده خلیج فارس نیز از پیامدهای بسته شدن تنگه هرمز مصون نیستند. عربستان سعودی، عراق، کویت، امارات و قطر بخش بزرگی از صادرات انرژی خود را از این مسیر انجام میدهند. محدود شدن امکان صادرات، حتی با افزایش قیمت جهانی نفت، میتواند درآمد واقعی این کشورها را کاهش داده و به کسری بودجه، فشار بر پروژههای زیرساختی و افزایش ریسکهای مالی داخلی منجر شود.
جمعبندی؛ بیشترین آسیب متوجه کدام کشورهاست؟
تحلیل معیارهای آسیبپذیری نشان میدهد در صورت بسته ماندن تنگه هرمز، اقتصاد ژاپن، کره جنوبی، هند و چین بیشترین آسیب را میبینند. اروپا با تنوع مسیرهای واردات وضعیت بهتری دارد و آمریکا و کانادا عمدتاً از کانال افزایش قیمت جهانی متأثر میشوند. خود تولیدکنندگان خلیج فارس نیز با کاهش درآمدهای ارزی روبهرو خواهند شد. تجربه بحرانهای گذشته ثابت کرده است که تنگه هرمز نهتنها یک مسئله منطقهای، بلکه موضوعی با پیامدهای گسترده برای کل اقتصاد جهان محسوب میشود.
